नेपालको महत्त्वपूर्ण र उज्यालो पर्व तिहार पाँच दिनसम्म मनाइने हिन्दूहरूको दोस्रो ठूलो पर्व हो। तिहारको तेस्रो दिन गाई तिहार र लक्ष्मी पूजाका रूपमा विशेष रूपमा मनाइन्छ। यो दिन कार्तिक महिनाको अमावस्या तिथिमा पर्दछ, जुन प्रायः अक्टोबर वा नोभेम्बर महिनामा पर्छ।
तिहारलाई प्रकाश, प्रेम, आपसी सद्भाव र कृतज्ञताको पर्व मानिन्छ। यो दिन धन, समृद्धि र पवित्रताको प्रतीकका रूपमा देवी लक्ष्मीको आराधना गरिन्छ।
गाईको धार्मिक र सामाजिक महत्त्व
गाईलाई नेपाली समाजमा देवी लक्ष्मीको प्रतीकका रूपमा मानिन्छ। गाईले दिने दूध, दही, घ्यू, मूत्र र गोबर सबै धार्मिक दृष्टिले पवित्र मानिन्छन्।
कृषिप्रधान नेपाली समाजमा गाई सम्पन्नता र आत्मनिर्भरताको स्रोत भएकाले यसलाई “गौमाता”को रूपमा सम्मान गरिन्छ।
गाई तिहारको बिहान घर–घरमा गाईलाई नुहाइधुवाइ गराइन्छ, टीका, माला र मीठा परिकार अर्पण गरिन्छ। यसरी पूजा गर्नु गाईप्रति कृतज्ञता र सम्मानको प्रतीक हो।
धार्मिक दृष्टिले गाईलाई “कामधेनु” भनिन्छ — जसले भक्तको इच्छा पूरा गर्छ भन्ने विश्वास छ। गाईको दूध र घ्यू विना कुनै पनि वैदिक पूजा अपूर्ण मानिन्छ।
लक्ष्मी पूजाको धार्मिक पृष्ठभूमि
हिन्दू धर्मग्रन्थ अनुसार, समुद्रमन्थनका क्रममा १४ अमूल्य रत्न समुद्रबाट निस्केका थिए। तीमध्ये एक थिइन् देवी लक्ष्मी, धन र समृद्धिको अधिष्ठात्री देवी। देवी लक्ष्मी समुद्रबाट बाहिरिएर भगवान् विष्णुको छेउमा विराजमान भइन्। त्यस दिनलाई नै कार्तिक अमावस्या भनेर स्मरण गरिन्छ, र त्यही दिनदेखि लक्ष्मी पूजाको परम्परा सुरु भएको मानिन्छ।
यस दिन बिहानदेखि नै घर–आँगन सफा गर्ने, नयाँ लुगा लगाउने र साँझपख दियो बाल्ने र घर उज्यालो बनाउने चलन रहिआएको छ। मान्यता छ — जहाँ सफाइ, उज्यालो र पवित्रता हुन्छ, त्यहीँ लक्ष्मीको वास हुन्छ।
लक्ष्मी पूजाको सांस्कृतिक महत्त्व
गाई तिहारकै दिन साँझ लक्ष्मी पूजाको विशेष तयारी गरिन्छ। घर, पसल र कार्यालयहरू सफा गरी रंगोली, फूलमाला र बिजुली बत्तीले सजाइन्छ।
परिवारका सबै सदस्य एकत्रित भई देवी लक्ष्मीको मूर्तिलाई पूजा गर्छन्, र मिठा परिकार, फलफूल र दियो अर्पण गर्छन्।
यो रात देउसी–भैलो खेल्दै बालबालिका र युवाहरूले गाउँ र शहर उज्यालो र रमाइलो बनाउँछन्।
देउसी–भैलो केवल मनोरञ्जन नभई, सामाजिक एकता र सामूहिकता प्रवर्द्धन गर्ने सांस्कृतिक परम्परा हो।
सामाजिक सन्देश र आधुनिक महत्त्व
गाई तिहार र लक्ष्मी पूजाले केवल धार्मिक आस्था मात्र होइन, पशुप्रतिको माया, सफाइको महत्त्व र परिश्रमको मूल्य पनि सिकाउँछ।
आजको युगमा यो पर्वले पर्यावरणीय सन्तुलन, पशु संरक्षण र ऊर्जा व्यवस्थापनको सन्देश समेत दिन्छ।
सरकारी कार्यालयदेखि निजी संस्थासम्म यो दिन दीपावलीको बिदा दिइन्छ। बजारहरू झिलिमिली बत्तीले सजाइएका हुन्छन् र घर–घरमा समृद्धिको प्रतीक दियो बालिन्छ।
गाई तिहार र लक्ष्मी पूजा नेपाली संस्कृतिको सौन्दर्य, आध्यात्मिकता र व्यवहारिक दर्शन झल्काउने पर्व हो।
“सफाइमा लक्ष्मीको वास हुन्छ, र कृतज्ञ हृदयमा सुख र शान्तिको प्रकाश।”
