क्यान्सर एक गम्भीर रोग हो, जसले विश्वभर लाखौँ मानिसलाई प्रभावित गरिरहेको छ। क्यान्सर शरीरका विभिन्न अंगमा फैलिन सक्छ, त्यसैले समयमै सचेत रहनु अत्यन्त आवश्यक हुन्छ। पछिल्ला केही वर्षयता ओरल क्यान्सर (मुखको क्यान्सर) का घटना युवाहरू र महिलाहरूमा पनि तीव्र रूपमा बढ्दै गएका छन्।
ओरल क्यान्सर समयमै पहिचान र उपचार नगरेमा ज्यानसमेत जोखिममा पार्न सक्छ। पहिले वृद्ध उमेरमा देखिने यो रोग अहिले युवा वर्गमा पनि देखिन थालेको छ। यसको मुख्य कारणहरूमा बदलिँदो जीवनशैली, तम्बाकू तथा मदिराको अत्यधिक सेवन र मुखको सरसफाइप्रति लापरवाही प्रमुख छन्।
ओरल क्यान्सर भनेको के हो?
ओरल क्यान्सर भनेको मुखभित्र सुरु हुने क्यान्सर हो। यसले दाँत, मसुडा, गाला, जिब्रो, जिब्रोको तलको भाग, टन्सिल तथा लार ग्रन्थिलाई असर गर्न सक्छ। मुखभित्र लामो समयसम्म नठिकिने घाउ वा घावबाट यो क्यान्सर विकसित हुन सक्छ। यसको प्रमुख कारण तम्बाकू, गुट्खा, सिगरेट र मदिरा सेवन हो, तर अन्य कारणले पनि यो रोग हुन सक्छ।
ओरल क्यान्सरका प्रमुख संकेतहरू
मुखभित्र दुई हप्ताभन्दा बढी समयसम्म नठिकिने घाउ वा छाला
जिब्रो वा मुखको कुनै भागमा गाँठो वा सुन्निनु
निल्न, बोल्न वा चपाउन गाह्रो हुनु
मुखभित्र सेतो, रातो वा मिश्रित रङका धब्बा देखिनु
कारण बिना दाँत हल्लिनु वा झर्नु
मुखबाट रगत आउनु वा सुनिनु
बिना कारण तौल घट्नु
ओरल क्यान्सर बढ्नुका मुख्य कारणहरू
१. तम्बाकू र गुट्खाको सेवन
गुडगाँवस्थित मेदान्ता अस्पतालकी रेडिएसन क्यान्सर विज्ञान केन्द्रकी चेयरपर्सन डा. तेजिन्दर कटारियाका अनुसार भारतमा विशेषगरी ग्रामीण क्षेत्रमा तम्बाकू र गुट्खाको सेवन धेरै प्रचलित छ। लामो समयसम्म मुखमा राखिने यस्ता पदार्थले मुखका कोषिकालाई निरन्तर क्षति पुर्याउँछन्। तम्बाकूमा रहेको निकोटिन र हानिकारक रसायनले डीएनएमा असर गरी क्यान्सरको सुरुवात गराउँछ।
२. मदिरा सेवन
धेरै मात्रामा मदिरा सेवन गर्नु, विशेषगरी तम्बाकूसँगै सेवन गर्दा ओरल क्यान्सरको जोखिम धेरै गुणा बढ्छ। मदिराले मुखको सतहलाई कमजोर बनाउँछ।
३. ह्युमन प्यापिलोमा भाइरसकाे संक्रमण
ह्युमन प्यापिलोमा भाइरस यौन सम्पर्कमार्फत सर्ने भाइरस हो, जसले घाँटी र टन्सिलको क्यान्सर निम्त्याउन सक्छ। पछिल्ला वर्षहरूमा यसका कारण ओरल क्यान्सरका घटना बढेका छन्।
४. कमजोर ओरल हाइजिन
लामो समयसम्म नठिकिने घाउ, खराब दाँतको अवस्था, गलत फिट भएका डेंचर वा बारम्बार लाग्ने चोटले पनि क्यान्सरको जोखिम बढाउँछ।
५. अस्वस्थ जीवनशैली र पोषणको कमी
फलफूल, सागसब्जी र भिटामिनयुक्त आहारको कमीले शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर बनाउँछ, जसले क्यान्सरजस्ता रोगको जोखिम बढाउँछ।
ओरल क्यान्सरको उपचार
नयाँ दिल्लीस्थित ‘एक्शन क्यान्सर अस्पताल’ का वरिष्ठ कन्सल्टेन्ट तथा मेडिकल अन्कोलोजी विभाग प्रमुख डा. कुमारदीपका अनुसार ओरल क्यान्सरको उपचार क्यान्सर कति फैलिएको छ भन्नेमा निर्भर गर्छ। सिटी स्क्यान र एमआरआइ जस्ता परीक्षणबाट यसको अवस्था पत्ता लगाइन्छ।
ट्युमर हटाउन सर्जरी
प्रारम्भिक अवस्थामा रेडियोथेरापी
ट्युमर सानो बनाउन वा नष्ट गर्न किमोथेरापी प्रयोग गरिन्छ
सेल्फ–टेस्ट (आफैं जाँच गर्ने तरिका)
उज्यालो कोठामा ठूलो ऐना अगाडि उभिएर हात सफा गरी ओठको भित्री–बाहिरी भाग जाँच गर्नुहोस्। रातो, सेतो वा गाढा रङका धब्बा देखिए बेवास्ता नगर्नुहोस्।
दुई औँलाले ओठ हल्का तानेर गालाभित्र असामान्य गाँठो वा सतह छ कि छैन हेर्नुहोस्।
जिब्रो बाहिर निकालेर चारैतिर घुमाउँदै घाउ, सुन्निनु वा रङ परिवर्तन भए/नभएको जाँच गर्नुहोस्।
ओरल क्यान्सरबाट बच्ने उपायहरू
स्वस्थ र सन्तुलित आहार खानु
तौल नियन्त्रणमा राख्नु
अत्यधिक घामबाट जोगिनु
योग र ध्यानलाई दैनिक जीवनमा समावेश गर्नु
भिटामिन–डी तथा आवश्यक पोषक तत्वयुक्त भोजन सेवन गर्नु । एजेन्सीबाट
