काठमाडाै,२४ जेठ । भारतको उत्तरपूर्वी राज्य मणिपुरको राजधानी इम्फालमा रहेको एक अनौठो बजारले विश्वभरको ध्यान आकर्षित गर्दै आएको छ। यहाँको विशेषता के भने बजारका सबै पसल महिलाहरूले मात्रै सञ्चालन गर्छन्। हजारौं महिला व्यापारीहरू सक्रिय रहेको यो बजारमा पुरुषहरूलाई पसल चलाउने अनुमति छैन।
‘आमाको बजार’ भनेर चिनिने ऐतिहासिक केन्द्र
यो बजारको नाम ‘इमा कीथेल’ हो, जसको अर्थ ‘आमाको बजार’ हुन्छ। करिब ५०० वर्ष पुरानो मानिने यो बजार एशियाकै सबैभन्दा ठूलो महिला बजारमध्ये एक मानिन्छ। यसको इतिहास १६औँ शताब्दीका मणिपुरका राजा खागेम्बाको शासनकालसँग जोडिएको छ।
इतिहासकारहरूका अनुसार पुरानो ‘लल्लूप-काबा’ प्रणालीका कारण धेरै पुरुषहरूलाई सेना वा जबरजस्ती श्रमका लागि बाहिर पठाइन्थ्यो। त्यसबेला घरपरिवार र आर्थिक गतिविधिको जिम्मेवारी महिलाहरूले सम्हाल्न थाले। यही परम्परा समयसँगै विकसित हुँदै आजको विशाल महिला बजारमा परिणत भएको हो।
५ हजारभन्दा बढी महिला व्यापारी सक्रिय
हाल इमा कीथेलमा ५ हजारभन्दा बढी महिला विक्रेता सक्रिय रहेको अनुमान छ। यहाँ तरकारी, माछा, मसला, कपडा, गहना, हस्तकला तथा दैनिक उपभोग्य सामग्रीको व्यापार हुन्छ। अधिकांश व्यापार पारिवारिक परम्पराका रूपमा पुस्तौंदेखि चल्दै आएको छ, जहाँ आमाबाट छोरीमा व्यवसाय हस्तान्तरण हुने गरेको पाइन्छ।
मणिपुरको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड
इमा कीथेल केवल पर्यटक आकर्षणको केन्द्र मात्र होइन, मणिपुरको स्थानीय अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण आधार पनि हो। ग्रामीण क्षेत्रका कृषक तथा उत्पादकहरूले आफ्ना सामान यही बजारमार्फत बिक्री गर्ने भएकाले यसले स्थानीय उत्पादन र जीविकोपार्जनलाई बलियो बनाएको छ।
महिला आन्दोलनको प्रतीक पनि
यो बजार व्यापारिक केन्द्र मात्र नभई महिला सशक्तीकरण र सामाजिक आन्दोलनको प्रतीकका रूपमा पनि चिनिन्छ। इमा कीथेलसँग सम्बन्धित महिला व्यापारीहरूले सन् १९०४ र १९३९ मा भएका प्रसिद्ध ‘नूपी लान’ (महिला युद्ध) आन्दोलनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए। ती आन्दोलनहरू ब्रिटिश औपनिवेशिक नीतिहरू र आर्थिक शोषणविरुद्ध सञ्चालन गरिएका थिए।
आज पनि इमा कीथेल मणिपुरको सांस्कृतिक पहिचान, महिला नेतृत्व र आर्थिक आत्मनिर्भरताको जीवित उदाहरणका रूपमा उभिएको छ।
