काठमाडाै,१९ वैशाख । विज्ञान र प्रविधिको तीव्र विकाससँगै विश्व डिजिटल युगमा तीव्र गतिमा अघि बढिरहेको छ। इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालले मानिसको दैनिकी सहज बनाएको भए पनि यसको बढ्दो प्रयोगले विशेषगरी बालबालिका र किशोरकिशोरीमा गम्भीर चुनौतीहरू थपिदिएको छ। यही सन्दर्भमा अस्ट्रेलियाले १६ वर्षमुनिका बालबालिकालाई सामाजिक सञ्जाल प्रयोगमा प्रतिबन्ध लगाउने निर्णय गरेपछि विश्वव्यापी बहस चर्किएको छ।
विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययनहरूले अधिकांश किशोरकिशोरी कुनै न कुनै सामाजिक सञ्जालमा सक्रिय रहेको र धेरै समय अनलाइन बिताउने गरेको देखाएका छन्। अत्यधिक सामाजिक सञ्जाल प्रयोगले मानसिक तनाव, चिन्ता, अवसाद तथा आत्मसम्मानमा नकारात्मक असर पर्ने जोखिम बढ्दै गएको तथ्य विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूले औंल्याएका छन्।
अस्ट्रेलियापछि फ्रान्स, बेलायतलगायत देशहरूले पनि सामाजिक सञ्जालमा उमेर आधारित पहुँच नियन्त्रण र कडा नियमनबारे छलफल तीव्र बनाएका छन्। सामाजिक सञ्जाललाई अब केवल अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको माध्यम नभई सार्वजनिक स्वास्थ्य र बालअधिकारसँग जोडिएको संवेदनशील विषयका रूपमा हेरिन थालेको छ।
यसैबीच अमेरिकामा हालै भएको एक अदालती निर्णयले बालबालिकालाई हानिकारक सामग्रीबाट जोगाउन असफल सामाजिक सञ्जाल कम्पनीहरूलाई जिम्मेवार ठहर गर्दै प्रविधि कम्पनीहरूको दायित्वबारे स्पष्ट सन्देश दिएको छ।
नेपालमा पनि पछिल्ला वर्षहरूमा सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ता तीव्र रूपमा बढेका छन्। इन्टरनेट पहुँच विस्तारसँगै युवापुस्तामा डिजिटल प्लेटफर्मको आकर्षण बढ्दो छ। तर, डिजिटल साक्षरताको कमीका कारण साइबर बुलिङ, भ्रामक सूचना, घृणात्मक अभिव्यक्ति तथा उत्तेजक सामग्रीको प्रभाव पनि बढ्दै गएको देखिन्छ।
विशेषगरी विद्यालय तहका बालबालिका यसबाट बढी प्रभावित भइरहेका छन्। विभिन्न अध्ययनहरूले अनलाइन दुर्व्यवहारका कारण मानसिक तनाव र शैक्षिक प्रदर्शनमा समेत असर परेको देखाएका छन्। साथै, सामाजिक सञ्जालमा सामग्रीलाई आम्दानीको स्रोत बनाउने प्रवृत्तिले गैरजिम्मेवार र सनसनीपूर्ण सामग्री उत्पादनलाई प्रोत्साहन गरिरहेको छ।
यस अवस्थामा नेपालले अब सामाजिक सञ्जालसम्बन्धी स्पष्ट नीति र प्रभावकारी नियमनतर्फ ध्यान दिन आवश्यक देखिन्छ। नियमनको अर्थ पूर्ण प्रतिबन्ध नभई सुरक्षित र जिम्मेवार प्रयोग सुनिश्चित गर्नु हो। उमेर प्रमाणीकरण, सामग्री अनुगमन, डिजिटल साक्षरता अभिवृद्धि र अभिभावकीय निगरानीजस्ता उपायमार्फत सामाजिक सञ्जाललाई सुरक्षित र उपयोगी बनाउन सकिने विज्ञहरूको सुझाव छ।
